«Εμείς, οι λαοί του Αμαζονίου, είμαστε γεμάτοι φόβο. Σύντομα, θα είστε κι εσείς»

[ ARTI news / Κόσμος / 05.09.19 ]

---

5 Σεπτεμβρίου 2019

Μιλάει ο Raoni Metuktire, αρχηγός των ιθαγενών της φυλής Kayapo´ της Βραζιλίας. 

"Εμείς, οι λαοί του Αμαζονίου, είμαστε γεμάτοι φόβο. Σύντομα, θα είστε κι εσείς. Καταστρέφετε τα εδάφη μας, δηλητηριάζετε τον πλανήτη και σπέρνετε θάνατο επειδή είστε χαμένοι. Και σύντομα θα είναι πολύ αργά για να αλλάξετε.

Για πολλά χρόνια, εμείς, οι ιθαγενείς ηγέτες και λαοί του Αμαζονίου, προειδοποιούσαμε εσάς, τους αδελφούς μας, που έχετε προκαλέσει τόσο μεγάλη ζημιά στα δράση μας. Αυτό που κάνετε, θα αλλάξει ολόκληρο τον κόσμο και θα καταστρέψει το σπίτι μας – και θα καταστρέψει και το δικό σας σπίτι.
Έχουμε αφήσει στην κρίση την διχαστική μας ιστορία, για να ενωθούμε. Μόλις πριν από μια γενιά, πολλές από τι φυλές μας, μάχονταν η μία την άλλη αλλά τώρα είμαστε ενωμένοι, πολεμώντας μαζί εναντίον του κοινού μας εχθρού. Κι αυτός οι κοινός εχθρός είναι οι μη ιθαγενείς που εισέβαλαν στη γη μας και τώρα καίνε ακόμη κι εκείνα τα μικρά κομμάτια του δάσους που μας αφήσατε για να ζούμε.
Ο πρόεδρος της Βραζιλίας, Μπολσονάρο, ενθάρρυνε τους γαιοκτήμονες, που έχουν τις ιδιοκτησίες τους κοντά κοντά στη γη μας, να «καθαρίσουν το δάσος» και δεν κανει τίποτε για να τους εμποδίσει από το να εισβάλουν στην περιοχή μας.
Σας καλούμε να σταματήσετε αυτό που κάνετε, να σταματήσετε την καταστροφή, να σταματήσετε την επίθεσή σας στην «καρδιά» της Γης.
Όταν κόβετε τα δέντρα, προσβάλετε το πνεύμα των προγόνων μας. Όταν σκάσετε για ορυκτά «τρυπάτε» την «καρδιά» της Γης. Και όταν ρίχνετε δηλητήρια στο χώμα και στα ποτάμια -χημικά από την γεωργία και υδράργυρο από τα χρυσωρυχεία – αποδυναμώνετε τα δάση, τα φυτά, τα ζώα, και την ίδια την γη. Όταν αποδυναμωνετε την γη με αυτόν τον τρόπο, αρχίζει να πεθαίνει.
Αν η γη πεθάνει, αν ο δικός μας πλανήτης πεθάνει, τότε κανεις μας δεν θα καταφέρει να επιβίωσει και θα πεθάνουμε και εμείς. Γιατί το κάνετε αυτό;
Λέτε πως είναι για την ανάπτυξη – αλλά τι είδους ανάπτυξη αφαιρεί τον πλούτο του δάσους και τον αντικαθιστά με μόνο ένα είδος βλάστησης ή ένα είδος ζώου; Όπου τα δάση κάποτε μάς έδωσαν ό,τι χρειαζόμασταν για μια ευτυχισμένη ζωή – την τροφή μας, την στέγαση, τα φάρμακα – τώρα υπάρχει μόνο σόγια και βοοειδή.
Για ποιον είναι αυτή η ανάπτυξη; Λίγοι μόνο άνθρωποι ζουν στις αγροτικές εκτάσεις• δεν μπορούν να συντηρήσουν πολλούς ανθρώπους και είναι άγονες.
Γιατί, λοιπόν, το κάνετε αυτό;
Καταλαβαίνουμε ότι ο λόγος είναι πως κάποιοι από εσάς μπορείτε να βγάλετε πολλά χρήματα.
Στην γλώσσα των Kayapo’, αποκαλούμε τα λεφτά σας «piu caprim», που σημαίνει «λυπημένος φεύγει» επειδή είναι ένα νεκρό και άχρηστο πράγμα, το οποίο φέρνει μόνο κακό και θλίψη. Όταν τα λεφτά σας εισχωρούν στις κοινότητες μας, αυτό προκαλεί μεγάλα προβλήματα, αποξενώνονται τους ανθρώπους μας.

Και μπορούμε να δούμε πως κάνει ακριβώς το ίδιο στις πόλεις σας, όπου αυτοί που εσείς αποκαλείτε πλούσιους, ζουν απομονωμένοι ο ένας από τον άλλον, με τον φόβο πως άλλοι άνθρωποι θα έρθουν να τους αφαιρέσουν το «piu caprim» τους. Στο μεταξύ, άλλοι άνθρωποι λιμοκτονούν ή ζουν μέσα στη φτώχεια επειδή δεν έχουν αρκετά χρήματα για να προμηθευτούν φαγητό για τους ίδιους και τα παιδιά τους.

Αλλά εκείνοι οι πλούσιοι άνθρωποι θα πεθάνουν, όπως θα πεθάνουμε όλοι μας. Και όταν οι ψυχές θα χωριστούν από τα σώματά τους, θα είναι δυστυχείς και θα υποφέρουν επειδή, όσο ήταν εν ζωή, έκαναν τόσους πολλούς ανθρώπους να υποφέρουν, αντί να τους βοηθούν, αντί να διασφαλίσουν πως όλοι οι άλλοι έχουν αρκετή τροφή, πριν οι ίδιοι θρέψουν τους εαυτούς τους. Αυτός είναι ο δικός μας τρόπος, ο τρόπος των Kayapo’, ο τρόπος των ιθαγενών.
Πρέπει να αλλάξετε τον τρόπο ζωής σας επειδή είστε χαμένοι, έχετε χάσει τον δρόμο σας. Εκεί που κατευθύνεστε, είναι ο δρόμος της καταστροφής και του θανάτου.
Για να ζήσετε, θα πρέπει να σέβεστε τον κόσμο, τα δέντρα, την βλάστηση, τα ζώα, τα ποτάμια, όπως και την ίδια την γη. Επειδή όλα αυτά έχουν ψυχή, έχουν πνεύμα, όλα αυτά είναι πνεύμα και χωρίς πνεύμα, η Γη θα πεθάνει, η βροχή θα σταματήσει και και τα σπαρτά θα μαραθούν και θα πεθάνουν κι αυτά.

Όλοι αναπνέουμε τον ίδιον αέρα, όλοι πίνουμε το ίδιο νερό. Όλοι ζούμε σε αυτόν τον έναν πλανήτη. Πρέπει να προστατέψουμε την Γη.
Αν δεν το κάνουμε, οι δυνατοί άνεμοι θα έρθουν και θα καταστρέψουν το δάσος. Τότε θα νιώσετε τον φόβο που νιώθουμε εμείς."

Μετάφραση: Κατερίνα Νικολάου

Εξεταστέα ύλη μαθημάτων Α ομάδας

Ως εξεταστέα ύλη ορίζονται τα δύο τρίτα (2/3) της διδαχθείσας. Σε κάθε περίπτωση η εξεταστέα ύλη δεν μπορεί να είναι λιγότερη από το μισό της διδακτέας. Η επιλογή και ο ακριβής προσδιορισμός της εξεταστέας ύλης για κάθε μάθημα γίνεται από τον διδάσκοντα και σε περίπτωση που το μάθημα διδάσκεται από περισσότερους του ενός καθηγητές γίνεται μετά από συνεργασία μεταξύ τους. Η εξεταστέα ύλη κατατίθεται και εγκρίνεται από τον Διευθυντή και γνωστοποιείται στους μαθητές πέντε (5) εργάσιμες
ημέρες πριν από τη λήξη των μαθημάτων. 

Η λογοτεχνία στη ζωή μας και ο ρόλος του σχολείου

Η λογοτεχνία στη ζωή μας και ο ρόλος του σχολείου

Τα τελευταία χρόνια βιώνουμε μία μεγάλη κρίση, στον πολιτικό, πολιτιστικό, οικονομικό, και κοινωνικό τομέα, επομένως ούτε η λογοτεχνία μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη από αυτές τις συνθήκες. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια κάνουμε λόγο για «λογοτεχνία της κρίσης», για ποιητές, δηλαδή, και πεζογράφους που χρησιμοποιούν κατά κάποιο τρόπο την κρίση ως πρωτογενές υλικό για το έργο τους. Δεν μπορεί άλλωστε να γίνει διαφορετικά…

Η λογοτεχνία όμως, παρά την κρίση, συνεχίζει να μοιάζει με ένα ξεχωριστό «θεατρικό έργο». Ο αναγνώστης, έστω και για λίγο, γίνεται ο άρχοντας της ανάγνωσης. Είναι ο σκηνοθέτης της παράστασης που λέγεται ανάγνωση στο μεγάλο θέατρο της ζωής. Σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί σε ένα έργο που έχει γράψει κάποιος άλλος. Προσαρμόζει το κοστούμι στα δικά του μέτρα. Δεν ταυτίζεται και δεν υποδύεται μηχανικά το ρόλο του. Αντίθετα αναπλάθει τις εικόνες με το δικό του υλικό, τις δικές του εμπειρίες και τις δικές του προσδοκίες.

Η λογοτεχνία οδηγεί τον αναγνώστη σε ένα ανεξερεύνητο κομμάτι του εαυτού του, και τον μεταφέρει σε κόσμους που δεν θα μπορούσε ποτέ να επισκεφθεί. Παράλληλα είναι ο ισχυρότερος πολέμιος της πληκτικής και πεζής πραγματικότητας και ένας καθρέπτης της κοινωνικής πραγματικότητας. Η λογοτεχνία είναι μια αντίληψη ζωής, ένας χώρος που κουβαλάει με τρόπο αυθεντικό και εναργή όλη την περιπέτεια της πολύπαθης ιστορικής μας διαδρομής.

Όσοι λοιπόν επιμένουμε ακόμα να διαβάζουμε λογοτεχνία στην εποχή μας είναι γιατί πιστεύουμε σε αυτό που μας προσφέρει. Δε θα καταφέρουμε ποτέ να αλλάξουμε τον κόσμο με την ποίηση και τα μυθιστορήματα, αξίζει όμως τον κόπο να δοκιμάσουμε την ευεργετική επίδρασή τους στη ζωή και στον χαρακτήρα μας. Και φυσικά, αξίζει να μυήσουμε και τα παιδιά από μικρή ηλικία με τη λογοτεχνία, ώστε αυτή η σπουδαία παρακαταθήκη που υπάρχει να καταφέρει στο μέλλον να πολλαπλασιαστεί, όχι μόνο αριθμητικά, αλλά και ποιοτικά.

Αναντίρρητα η χρησιμοθηρική αντίληψη του εκπαιδευτικού μας συστήματος καθώς και η ωφελιμιστική σχέση μας με τη γνώση αλλοιώνουν την ψυχή και την ουσία της Παιδείας. Η μάθηση θεωρείται ως μια σχεδόν αποκλειστική σχολική λειτουργία και όχι ως μια βασική και δια βίου συνιστώσα της υπαρξιακής αγωνίας του εαυτού μας και της κοινωνικής μας ολοκλήρωσης.

Μέσα σε όλα αυτά όμως η λογοτεχνία μπορεί να δώσει άλλη διάσταση στη λειτουργία της γνώσης, όπου ο μαθητής θεωρείται ως ενεργό υποκείμενο και δεν είναι δέκτης μιας εγκιβωτισμένης γνώσης στην οποία μάλιστα θα δοκιμαστεί μέσω της απομνημονευτικής του ικανότητας. Καλλιεργεί πολλαπλά τη φαντασία του παιδιού, στοιχείο απαραίτητο για την προσωπική μαθησιακή ανέλιξή του.

Ίσως η πιο θετική επιρροή της λογοτεχνίας στο σχολικό γίγνεσθαι είναι ότι αναθεωρεί την κλασική αντίληψη της δόμησης της γνώσης, η οποία επιχειρεί μέσω της στείρας μετάδοσης εννοιών και μηνυμάτων να διαπαιδαγωγήσει τους νέους. Η λογοτεχνία με την αυθεντικότητα και τη ζωντάνια του αφηγηματικού λόγου, με την πολλαπλότητα των σχηματικών παραστάσεων της μυθιστορηματικής ή μη υφής της αλλά και με τις ποιητικές και συμβολικές εικόνες της θεμελιώνει τη μόρφωση όχι μέσω μιας ψυχαναγκαστικής αντίληψης αλλά μέσω του δημιουργικού ταξιδιού της στις ατέλειωτες πτυχές του κόσμου…

Τα χρόνια όμως περνάνε και δεν πρέπει μονίμως να διδάσκουμε κατά κόρον βασιζόμενοι στον «κανόνα». Είναι αναγκαίο όσο ποτέ άλλοτε να γίνει υπέρβαση του κανόνα που διαχωρίζει την «υψηλή» λογοτεχνία από την παραλογοτεχνία, με την έννοια ότι πρέπει να είμαστε ανοιχτοί και προς αυτά τα κείμενα τα οποία οι ίδιοι οι μαθητές θεωρούν λογοτεχνία – αστυνομικά, κόμικς, επιστημονική φαντασία κ.ά. ώστε να αποστιγματιστούν οι ιδιαίτερες αναγνωστικές προτιμήσεις τους.

Λόγω της δημοτικότητάς τους αυτά τα αναγνώσματα επηρεάζουν τους μαθητές. Με την ένταξή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία όμως τους δίνεται η ευκαιρία να διερευνήσουν τη σχέση μαζί τους και τελικά να εκφράσουν τις προσωπικές εμπειρίες τους στον χώρο του σχολείου. Δεν χρειάζεται να τους επιβάλλουμε τι να διαβάσουν, χρειάζεται όμως να τους κατευθύνουμε σωστά ώστε να βρουν μόνοι τους αυτό που πραγματικά τους αρέσει να διαβάσουν και να γίνουν συνειδητοί αναγνώστες ώστε να συνδιαλέγονται με τα κείμενα, να τα ερμηνεύουν και φυσικά να τα αξιολογούν…

Συμπερασματικά πιστεύω ότι η λογοτεχνία πρέπει να αρδεύεται από τις συνθήκες και τα ρεύματα της εποχής της, αλλά να μην πλημμυρίζει από αυτά. Η λογοτεχνία είναι το σταυροδρόμι όπου ο συγγραφέας διασταυρώνεται με τον τόπο, τον χρόνο και την αιωνιότητα. Συνεπώς, είναι χρέος του συγγραφέα να παλεύει να συναιρέσει το «εδώ» και το «τώρα» με την αιωνιότητα – δηλαδή με το ήθος και τις αξίες που κρατάνε την ανθρώπινη ψυχή ζωντανή και φλέγουσα παρά τις αμέτρητες κρίσεις που έζησε, ζει και θα ζήσει. Και φυσικά μέσα σε όλα αυτά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η περιπέτεια της λογοτεχνίας είναι ένα ισχυρό αντιστάθμισμα στη χρησιμοθηρική αντίληψη της εκπαίδευσης αλλά και στην τεχνοκρατική πρακτική της κοινωνίας.

Η αποστολή είναι, αναμφίβολα, δύσκολη και επώδυνη. Η επιτυχία δεν είναι πάντοτε δεδομένη. Αλλά έτσι πρέπει να είναι η λογοτεχνία που αγαπάμε: για τα δύσκολα…

Δημήτρης Χρυσόπουλος

(ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ)

Θερμοπύλες, Κ.Π.Καβάφης

Θερμοπύλες:Ο Καβάφης αξιοποιώντας το ιστορικό γεγονός της μάχης των Θερμοπυλών, συνθέτει ένα ποίημα για να επαινέσει όσους θέτουν στη ζωή τους «Θερμοπύλες», όσους θέτουν δηλαδή κάποιον σημαντικό για εκείνους σκοπό και τον υπερασπίζονται μέχρι τέλους.

ΘΕΜΑ: H απόδοση τιμής στους ανθρώπους  που μένουν πιστοί στις αξίες και στα ιδανικά τους και κρατούν ανυποχώρητη στάση  ακόμη κι όταν προβλέπουν την ήττα.

 ΕΙΔΟΣ  ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ: Επίγραμμα
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ: Το ποίημα ανήκει στην κατηγορία των φιλοσοφικών -διδακτικών ποιημάτων  με εγκωμιαστικό περιεχόμενο. Η αφορμή του είναι, βέβαια, ένα ιστορικό γεγονός, η μάχη των Θερμοπυλών.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ: Συμβολικός

ΒΑΣΙΚΗ ΙΔΕΑ: ασυμβίβαστη πίστη στο χρέος και στον ηθικό κώδικα που θέτει ο άνθρωπος στη ζωή του.

ΘΕΜΑΤΙΚΑ   ΚΕΝΤΡΑ:
Τιµή σε αυτούς που αγωνίστηκαν και πέθαναν ηρωικά
Το ήθος και η υψηλή συναίσθηση του χρέους
Η σθεναρή αντίσταση παρά την πλήρη επίγνωση για τις µοιραίες εξελίξεις

ΕΝΟΤΗΤΕΣ:

1η, στ.1-10: Απόδοση τιμής σε αυτούς που υπερασπίζοντυαι τα ιδανικά τους όπως οι ήρωες των Θερμοπυλών.

2η, στ. 11-14: Απόδοση περισσότερης τιμής σε αυτούς που συνεχίζουν να υπερασπίζονται τα ιδανικά τους ακόμη κι όταν ξέρουν πως θα προδοθούν και θα ηττηθούν.

ΒΑΣΙΚΗ ΑΝΑΛΟΓΙΑ: Δύο διαφορετικές σε τόπο και χρόνο καταστάσεις (οι ήρωες των Θερμοπυλών –οι ήρωες της καθημερινής ζωής). Συγκεκριμένα:

Στους δύο πρώτους στίχους παραλληλίζονται οι Σπαρτιάτες υπερασπιστές Θερμοπυλών με  εκείνους που στη ζωή τους  όρισαν  και φυλάγουν Θερμοπύλες. Έτσι παραλληλίζονται οι  ηθικές αξίες του ιστορικού παραδείγματος με τις ηθικές αξίες   της σύγχρονης εποχής .

Στους στίχους  3-10 υπερισχύει ο β΄ όρος της αναλογίας (άτομα σύγχρονης εποχής)Στους στ 11-14 οι όροι της αναλογίας συγχωνεύονται, ο Εφιάλτης και οι Μήδοι  είναι διαχρονικοί.

ΤΟ ΧΡΕΟΣ:  οι ηθικές αξίες, όπως δικαιοσύνη, ευσπλαχνία, γενναιότητα, φιλαλήθεια τις οποίες εκείνοι έχουν τάξει ως καθήκον να υπερασπίζονται. Άρα οι Θερμοπύλες  επεκτείνονται στη σφαίρα της καθημερινής ζωής και πράξης.

ΤΕΧΝΙΚΗ:

-          Το ποίημα ακολουθεί την τεχνοτροπία του συμβολισμού.

 Έχει τη μορφή διδακτικού μονολόγου που εκφωνείται από έναν ομιλητή, ενώ ο ποιητής δε συμμετέχει στα ποιητικά δρώμενα.Η παρένθεση του στίχου 12 έχει εμφατικό χαρακτήρα.

      ΠΟΙΗΤΗΣ-ΑΦΗΓΗΤΗΣ: Ο ποιητής δίνει το λόγο σε ομιλητή που εκφέρει μονόλογο σε τρίτο πρόσωπο. Ο ομιλητής μιλάει με προοπτική του σήμερα, δηλ. οι Θερμοπύλες αποτελούν διαχρονικό σύμβολο.
Γ    ΓΛΩΣΣΑ:

Μεικτή, με στοιχεία της δημοτικής, της λόγιας γλώσσας καθώς και ιδιωματικών λέξεων και εκφράσεων που οφείλονται στην καταγωγή του ποιητή από την Πόλη  ( όλες των τες πράξεις).Στο λεξιλόγιο κυριαρχούν τα ουσιαστικά , ενώ σημαντική θέση έχουν οι ενεργητικές μετοχές.  Ο λόγος είναι εξαιρετικά λιτός , με ελάχιστα επίθετα (όσα υπάρχουν έχουν πάντα ιδιαίτερη σημασία, δεν είναι ποτέ συμβατικά, κοσμητικά επίθετα).Η γλώσσα, είναι σχεδόν πεζολογική, μακριά από τις ποιητικές συμβάσεις της εποχής.

ΥΦΟΣ: Υποβλητικό και στο τέλος αποκτά δραματική ένταση.

 ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ: Το ποίημα αποτελείται από 14 ιαμβικούς ενδεκασύλλαβους ανομοιοκατάληκτους στίχους χωρισμένους σε δύο στροφικές ενότητες.

Ιαμβικός ρυθμός,  αλλά τόσο επεξεργασμένος που συχνά είναι δύσκολο να διακριθεί. Σχεδόν ολοκληρωτική απουσία ομοιοκαταληξίας.
ΣΤΙΞΗ: Δίνεται ιδιαίτερη σημασία στα σημεία στίξης. Παίζουν ρόλο για το νόημα (π.χ. ειρωνεία) ή λειτουργούν ως οδηγίες απαγγελίας (π.χ. χαμήλωμα του τόνου της φωνής στις παρενθέσεις).
ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ: μεταφορές,  επαναλήψεις
ΔΡΑΣΗ ΠΡΟΣΩΠΩΝ:
Όρισαν: αποφάσισαν συνειδητά και εφάρμοσαν στη ζωή τους ηθικές αρχές μένοντας πιστοί στην απόφαση και στο χρέος.
Οι ηθικές αξίες που υπερασπίζονται : κατανόηση, δικαιοσύνη με συμπόνια για τον παραβάτη, γενναιότητα ως γενναιοδωρία και μεγαλοψυχία, αγάπη της  αλήθειας με συγχώρεση  προς τον ανειλικρινή, χωρίς πνεύμα αμείλικτο, με μετριοπάθεια και ανθρωπισμό.
Μεγαλύτερη τιμή σε όσους προβλέπουν την ήττα, έχουν  δηλαδή την  αρετή της σοφίας  κι όμως επιμένουν να υπερασπίζονται  τα ιδανικά τους, παρά την επερχόμενη κατάρρευση  των ηθικών αρχών
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ:
α) Οι Θερμοπύλες αποτελούν σύμβολο αυτοθυσίας για την προάσπιση αξιών και ιδανικών. Εδώ  συμβολίζουν το καθήκον που επιβάλλεται στον άνθρωπο κάθε εποχής όχι από την επιταγή του νόμου αλλά από το εσωτερικό του. Αυτό τον καθηλώνει στην εκπλήρωση του χρέους του ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι όλα προοικονομούν την αποτυχία, την ήττα. (ανυποχώρητος αγώνας και αυτοθυσία για υπεράσπιση ιδανικών.)
β) Ο Εφιάλτης συμβολίζει την προδοσία (από εξωτερικούς ή εσωτερικούς παράγοντες) που αναγκάζει τον άνθρωπο να απομακρυνθεί από τις αξίες και τα ιδανικά του τις εσωτερικές ανθρώπινες αδυναμίες, τους υλικούς πειρασμούς και τις ενάντιες εξωτερικές συνθήκες που δρουν ανασταλτικά στην τήρηση του χρέους .(προδοσία  από εσωτερικές αδυναμίες ή εξωτερικές δυνάμεις).
γ) Οι Μήδοι συμβολίζουν τον εχθρό, την βαρβαρότητα που επέρχετα, τα αξεπέραστα εμπόδια που ορθώνονται μπροστά στον άνθρωπο κατά την προσπάθειά του να πραγματώσει τους υψηλούς στόχους. (νίκη δυνάμεων που αντιπαλεύουν  το χρέος των υπερασπιστών, τελική επικράτηση βαρβαρότητας)
Οι μετοχές: Xρησιμοποιούνται πολλές μετοχές.μή κινούντες, συντρέχοντες, ομιλούντες: βρίσκονται σε αρχαιοελληνικούς τύπους, συντακτικά είναι επιρρηματικές τροπικές και προσδιορίζουν τα ρήματα όρισαν και φυλάγουν έχοντας όλες το ίδιο υποκείμενο με αυτά. Σημασιολογικά δίνουν κάποια ηθικά γνωρίσματα των ανθρώπων που όρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.– Η μετοχή ψευδομένους διαφέρει. Είναι ουσιαστικοποιμένη και δεν έχει βέβαια το ίδιο υποκείμενο με τις υπόλοιπες.

α) Θερμοπύλες: ανυποχώρητος αγώνας και αυτοθυσία για υπεράσπιση ιδανικών.

β) Εφιάλτης:  προδοσία  από εσωτερικές αδυναμίες ή εξωτερικές δυνάμεις.

γ) Μήδοι: νίκη δυνάμεων που αντιπαλεύουν  το χρέος των υπερασπιστών, τελική επικράτηση βαρβαρότητας.
ΑΝΑΛΥΣΗ
Ο Καβάφης αξιοποιώντας το ιστορικό γεγονός της μάχης των Θερμοπυλών, (της μάχης ανάμεσα στους Έλληνες και τον πολυάριθμο στρατό του Ξέρξη Α΄, τον Αύγουστο του 480 π.Χ., κατά την οποία οι Σπαρτιάτες έδειξαν υπέρτατη γενναιότητα με τη θυσία τους), συνθέτει ένα ποίημα για να επαινέσει όσους θέτουν στη ζωή τους «Θερμοπύλες», όσους θέτουν δηλαδή κάποιον σημαντικό για εκείνους σκοπό και τον υπερασπίζονται μέχρι τέλους.

Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των

ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.

Ο ποιητής θεωρεί πως θα πρέπει να τιμούμε τους ανθρώπους που έχουν καθορίσει στη ζωή τους κάποιες σημαντικές αρχές, κάποιους πολύτιμους σκοπούς και φροντίζουν να τους υπερασπιστούν με κάθε τρόπο. Ο Καβάφης, βέβαια, δεν καθορίζει τι ακριβώς συμβολίζουν οι Θερμοπύλες των ηρώων της καθημερινότητας, αφήνοντας έτσι στον αναγνώστη την ελευθερία να ορίσει ο ίδιος ποιος σκοπός μπορεί να είναι τόσο ιερός και σημαντικός, ώστε να ληφθεί ως Θερμοπύλες που αξίζει να φυλαχτούν. Μπορούμε, πάντως, να δούμε σ’ αυτό το συμβολισμό τους ανθρώπους εκείνους που ζουν με ηθικές αρχές και δεν αφήνονται στα κελεύσματα της ευκολίας και της ανηθικότητας. Άνθρωποι που παρά τις ανάγκες τους παραμένουν ηθικοί και προτιμούν να στερηθούν βασικά αγαθά ή και πολυτέλειες, παρά να διαπράξουν κάποιο αδίκημα. Άνθρωποι που σ’ έναν κόσμο ολοένα και πιο ευεπηρέαστο απέναντι στην ευκολία που υπόσχεται η διαφθορά, παραμένουν αμετακίνητοι στις αρχές τους και ακολουθούν το δυσκολότερο, αλλά ηθικότερο δρόμο της τιμιότητας.

Οι Θερμοπύλες, πάντως, παραμένουν ένα σύμβολο ανοιχτό σε ερμηνείες και μπορούν να εκπροσωπούν οτιδήποτε αξίζει για κάθε άνθρωπο να αγωνιστεί για την υπεράσπισή του.

Ποτέ από το χρέος μη κινούντες⸱

δίκαιοι κ’ ίσιοι σ’ όλες των τες πράξεις,

αλλά με λύπη κιόλας κ’ ευσπλαχνία⸱

Οι άνθρωποι που φυλάνε τις Θερμοπύλες που οι ίδιοι έχουν ορίσει για τον εαυτό τους, είναι κατά τον ποιητή, αμετακίνητοι από την αρχική τους απόφαση και δεν παρεκκλίνουν ποτέ από το σκοπό τους. Είναι, παράλληλα, ακριβοδίκαιοι στις πράξεις τους, χωρίς όμως να αφήνουν την αυστηρότητα των αρχών τους να επηρεάζει τη βασική αρετή των ηθικών ανθρώπων, δηλαδή την ευσπλαχνία και τη συμπόνια για τους άλλους ανθρώπους. Ο ποιητής εδώ κάνει μια βασική διάκριση, καθώς πέρα από τους φιλεύσπλαχνους και αφοσιωμένους υπερασπιστές των «Θερμοπυλών», υπάρχουν και εκείνοι που υπερασπίζονται τους σκοπούς και τις αρχές τους με φανατισμό και μνησικακία για τους άλλους ανθρώπους. Ο Καβάφης επομένως θεωρεί αξιέπαινους μόνο εκείνους που δεν γίνονται απάνθρωποι στο όνομα των αρχών και των πεποιθήσεών τους.

Η διάκριση αυτή του ποιητή είναι εξαιρετικά σημαντική, καθώς ο ποιητής δεν έχει καμία πρόθεση να επαινέσει εκείνους που τυφλώνονται από το πάθος τους για οτιδήποτε θεωρούν σημαντικό και χάνουν την ανθρωπιά τους, στην προσπάθειά τους να υπερασπιστούν τις απόψεις τους. Ο ποιητής εγκρίνει, θαυμάζει κι επαινεί εκείνους που παλεύουν για τα πιστεύω τους με αγάπη για το συνάνθρωπο και όχι με μίσος.

γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν

είναι πτωχοί, πάλ’ εις μικρόν γενναίοι,

πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε⸱

Ο ποιητής θεωρεί πως για τους πλούσιους ανθρώπους, για εκείνους δηλαδή που δεν έχουν να ανησυχούν για το πώς θα καλύψουν τις καθημερινές τους ανάγκες, είναι σαφώς ευκολότερο να παλεύουν για κάποιο σκοπό. Αντίθετα, για τους φτωχούς ανθρώπους που υπάρχει πάντοτε η ανησυχία για την καθημερινή τους διαβίωση είναι δυσκολότερο να ξεφύγουν από τις επιτακτικές ανάγκες της πραγματικότητας και να αφοσιωθούν στην προάσπιση ενός πολύτιμου μεν, αλλά μη πρακτικού σκοπού. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και οι φτωχοί άνθρωποι, προσπαθούν στο μέτρο που μπορούν να σταθούν προασπιστές των αρχών τους.

Οι στίχοι αυτοί του Καβάφη μας παραπέμπουν στον Επιτάφιο του Περικλή, όπου ο ηγέτης της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, θέλοντας να τιμήσει τους νεκρούς του πολέμου, τονίζει πως τόσο οι πλούσιοι όσο και οι φτωχοί πολίτες της Αθήνας, έδειξαν γενναιότητα και θυσίασαν τη ζωή τους.

πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,

πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.

Οι άνθρωποι αυτοί που θέλει να τιμήσει ο ποιητής, παρά το γεγονός ότι είναι αφοσιωμένοι στην υπεράσπιση των αρχών τους και παραμένουν πάντοτε ειλικρινείς, δεν μισούν, δεν μνησικακούν απέναντι στους ανθρώπους που καταφεύγουν στο ψέμα. Οι ηρωικοί άνθρωποι που επαινεί ο ποιητής έχουν τη δυνατότητα να κατανοήσουν πως ο αγώνας που οι ίδιοι δίνουν είναι δύσκολος και δεν είναι εφικτός για όλους. Κατανοούν, δηλαδή, πως πολλοί άνθρωποι γύρω τους δεν έχουν την ηθική και ψυχική δύναμη να δώσουν ένα ανάλογο αγώνα, γι’ αυτό και αποδέχονται εκείνους που κάνουν λάθη, ψεύδονται και αμαρτάνουν.

Το ηθικό μεγαλείο ενός ανθρώπου, άλλωστε, γίνεται εμφανές όχι μόνο από το πόσο αυστηρός μπορεί να είναι απέναντι στον εαυτό του, αλλά κι από την κατανόηση που δείχνει στις αδυναμίες και τα ελαττώματα των συνανθρώπων του.

Και περισσότερη τιμή τούς πρέπει

όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)

πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,

κ’ οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε.

Ο ποιητής δανειζόμενος εκ νέου στοιχεία από τη Μάχη των Θερμοπυλών , τονίζει πως ακόμη μεγαλύτερη τιμή αξίζει στους ανθρώπους αυτούς όταν ξέρουν πως ο σκοπός για τον οποίο παλεύουν είναι καταδικασμένος. Όταν γνωρίζουν, δηλαδή, ότι παρά τις δικές τους προσπάθειες και θυσίες, στο τέλος θα ηττηθούν και θα επικρατήσει η ανηθικότητα ή οποιαδήποτε άλλη αρνητική έκφανση της ανθρώπινης δράσης.

Όπως συνέβη δηλαδή με τους Σπαρτιάτες που προδόθηκαν από τον Εφιάλτη, έτσι και οι γενναίοι αυτοί άνθρωποι που υπερασπίζονται τις δικές τους Θερμοπύλες, γνωρίζουν συχνά, το προβλέπουν, πως ο αγώνας τους δεν θα ευτυχήσει, εντούτοις παραμένουν ακλόνητοι στις πεποιθήσεις τους και παλεύουν για ό,τι θεωρούν σημαντικό μέχρι τέλους.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ  ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ
Μορφή:

1) ποίηση απογυμνωμένη από παραδοσιακά λυρικά σχήματα, πεζολογική.
2) παραστατικότητα,
3) εξαιρετική γλωσσική ευστοχία,
4) υποβολή
5) ιδιότυπη γλώσσα, μακριά και απ' τη δημοτική της εποχής και από την
καθαρεύουσα .Συχνή χρήση όρων της καθαρεύουσας ως ηθελημένο, ίσως, πεζολογικό, ρεαλιστικό στοιχείο. Πολίτικοι ιδιωματισμοί.
6) Ο στίχος καλλιεργεί τα "αντιποιητικά", τα πεζολογικά στοιχεία.
7) Στίχος ελεύθερος, με άνισο αριθμό συλλαβών
8) Μέτρο χαλαρό ιαμβικό
9) Πολλές φορές φανερώνεται και η ομοιοκαταληξία - σαν παιχνίδι ή ειρωνεία.
10) Κάποτε ο στίχος κόβεται, διαλύεται στα δύο, σα να μην έχει δύναμη να ολοκληρωθεί.
11) Προσοχή και λεπτουργία ως την τελευταία λεπτομέρεια.(στίξη, παύσεις, περίοδοι)
12) Κομψότητα και καλαισθησία.Περιεχόμενο:1) λεπτή ειρωνεία, "συνοδευμένη από μια γκριμάτσα τραγική"
2) οξύτατη σκέψη,
3) βαθιά αίσθηση τραγικού, συνειδητοποίηση της δραματικής ουσίας της ζωής
4) εκλεπτυσμένη ευαισθησία
5) διάκριση ποιημάτων σε ιστορικά-φιλοσοφικά-ερωτικά
6) σοβαρότητα και βαρυθυμία
7) αίσθηση παρακμής και ματαιότητας (που δεν οδηγεί, όμως, στη διάλυση και την απιστία)
8) αίσθημα αξιοπρέπειας και υπερηφάνειας

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ  Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗ

http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL105/229/1693,5426/

 ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ

 ΕΠΙΓΡΑΜΜΑ: Στην αρχή σήμαινε καθετί που ήταν χαραγμένο, σαν μια επιγραφή. Ύστερα η λέξη πήρε τη σημασία ορισμένου ποιητικού είδους. Αποτελεί σύντομο ποίημα που ξεχωρίζει για την απλότητα, την εξυπνάδα ή το στοχασμό που περιέχει. Τα επιγράμματα ήταν αναθηματικά και επιτύμβια, γραμμένα σ’ ελεγειακό, συνήθως, μέτρο και με την πιο μεγάλη συντομία εξέφραζαν την αιτία της ανάθεσης ή την ιστορία του νεκρού. Το χάραζαν πάνω σε τάφους, σε ναούς, σε αναθηματικές στήλες κ.α.

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ: εικόνες που συμβολίζουν ψυχικές καταστάσεις

ΕΡΓΑΣΙΕΣ

•  Βρείτε τις μετοχές του ποιήματος και εξηγήστε το συντακτικό και σημασιολογικό τους ρόλο.
•  Πώς ορίζει ο Καβάφης το ήθος των ανθρώπων που εξαίρει στο ποίημά του;
•  Με ποιον τρόπο και για ποιο λόγο ο Νεοέλληνας ποιητής αποδίδει τιμή στους αρχαίους υπερασπιστές των Θερμοπυλών;
•  Τι συμβολίζουν οι Θερμοπύλες, οι Μήδοι και ο Εφιάλτης;
• ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ:https://latistor.blogspot.com/2010/11/blog-post_01.html

Oι ευεργετικές επιδράσεις της Λογοτεχνίας

Αν η λογοτεχνία ήταν απλά ένα συναξάρι αδιάφορων γνώσεων, δεν θα είχαμε καμία ανάγκη να διαβάζουμε στην εποχή μας. Όμως η λογοτεχνία έχει ευεργετικές επιδράσειςπου συχνά δεν φανταζόμαστε καν.

Διαβάζουμε λογοτεχνία για να οξύνουμε την παρατηρητικότητά μας στα απλά, καθημερινά πράγματα που συνθέτουν τον μεγάλο κόσμο της πραγματικότητας.

Διαβάζουμε λογοτεχνία για να προάγουμε την αισθητική μας, στοιχείο αναπόσπαστο της ανθρώπινης ευφυΐας. Κι αυτή η αισθητική περιλαμβάνει τις σχέσεις μας τόσο με τα πράγματα όσο και με τα πρόσωπα.

Διαβάζουμε λογοτεχνία για να αναπτύξουμε την συνδυαστική ευφυΐα, αποκτώντας το πλεονέκτημα της συγκριτικής σκέψης. Μαθαίνουμε κοινώς ότι τα βιβλία δεν είναι αυτόνομες νησίδες γνώσης αλλά συγκοινωνούντα δοχεία στο όνομα μιας παράδοσης που συνεχίζεται μες στους αιώνες.

Διαβάζουμε, τέλος, λογοτεχνία, για να ενισχύσουμε μέσα μας το ευλογημένο αίσθημα αμφιβολίας για το ποιοι πραγματικά είμαστε, τι θέλουμε και ποιος είναι ο κόσμος που μας περιβάλλει.
Για την Λογοτεχνία θα εστίαζα σε μια φράση του Προυστ: «είμαστε αναγνώστες του εαυτού μας». «Όταν κάποιος διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο ενδόμυχα αναζητά τον εαυτό του μέσα στο κείμενο αυτό. Ανάλογα με την προσωπικότητά του και τα βιώματά του επιλέγει τη ματιά με την οποία θα κοιτάξει τους ήρωες οι οποίοι στην πραγματικότητα αποτυπώνονται μέσα του ως εκφάνσεις του εαυτού του, δηλαδή καθρεπτίζεται μέσα σε αυτούς ακόμα και ασυνείδητα. Με την Λογοτεχνία λοιπόν κανείς διαπιστώνει ότι δεν υπάρχει αντικειμενική αντίληψη του κόσμου και ότι αντιλαμβανόμαστε τα πάντα ως δικές μας προβολές πάνω σε αυτά. Θα τόνιζα λοιπόν ότι με την Λογοτεχνία, πέρα από τον πλούτο του Λόγου, μπορεί κάποιος να μάθει πολύτιμα πράγματα για τον εαυτό του. Και όταν κάποιος ανακαλύψει τον εαυτό του, έχει γίνει το πιο σημαντικό βήμα για να τον αλλάξει. Η Λογοτεχνία, το πιστεύω βαθιά αυτό, μπορεί κυριολεκτικά να σου αλλάξει τον τρόπο που βλέπεις τη ζωή». 

Τέσσερα πράγματα που έμαθα για τις παρομοιώσεις και τις μεταφορές

Ήμουν δώδεκα χρονών όταν ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με την ποίηση του Νικηφόρου Βρεττάκου. Το ποίημα «ο άνθρωπος και οι πέντε δρόμοι» στο βιβλίο της γλώσσας της ΣΤ’ δημοτικού είχε έναν μελαγχολικό τόνο που εναρμονίζονταν απόλυτα με τις προετοιμασίες της οικογένειάς μου να μεταναστεύσει στη Γερμανία εκείνη την εποχή. Παρομοιώσεις και μεταφορές[1] στο ποίημα όπως «πρόσωπο σαν χυμένο τσιμέντο, δεμένο με σίδερο» ή «όταν κλείνει το μαγαζί του ο Ήλιος» έμοιαζαν να διαπερνούν με έναν πρωτοφανή τρόπο το κέλυφος της παιδικής μου ηλικίας, που σύντομα θα άφηνα πίσω μου για να μεταβώ στην εφηβεία. Το παραπάνω περιστατικό, αν και μάλλον συμπτωματικό, με βοήθησε να συνειδητοποιήσω ότι σχήματα λόγου όπως οι μεταφορές δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται για εντυπωσιασμό, αλλά οργανικά κομμάτια της αφήγησης.

Όσο αποτελεσματικές όμως είναι οι μεταφορές —υπάρχουν μεταφορές δεν ξεχνώ ακόμη και χρόνια αφού διάβασα ένα κείμενο και συχνά μία μεταφορά είναι το μόνο που απομένει από τις εκατοντάδες σελίδες ενός βιβλίου— όταν χρησιμοποιούνται με τον λάθος τρόπο το αποτέλεσμα μπορεί να είναι απογοητευτικό ή κάποιες φορές ακόμη και κωμικό. Όλοι έχουμε ακούσει εκφράσεις (συχνά στα δελτία ειδήσεων) όπως «κοκτέιλ τρόμου και πανικού που γεύτηκαν οι κάτοικοι του νησιού» που μάλλον μας κάνουν να χαμογελάμε αντί να τρομάζουμε. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Τί είναι αυτό που κάνει κάποιες μεταφορές τόσο αποτελεσματικές και αξιομνημόνευτες και κάποιες άλλες όχι και τόσο; Και υπάρχουν άραγε κάποιοι κανόνες που μπορούν να μας βοηθήσουν στην επιλογή κατάλληλων μεταφορών;

Παρακάτω συνοψίζω μερικά πράγματα που έμαθα για τις μεταφορές με την ελπίδα να σας φανούν χρήσιμα και στη δική σας περιπέτεια με τη συγγραφή.

1. Οι μεταφορές χρησιμοποιούνται με μέτρο

Αυτό είναι αυτονόητο, αλλά πολλές φορές το ξεχνάμε γιατί σκεφτήκαμε δύο πολύ καλές μεταφορές για το ίδιο θέμα και δεν θέλουμε να αποχωριστούμε καμία από τις δύο. Είναι δύο μεταφορές στην ίδια πρόταση πολλές; Πόσες μεταφορές είναι πάρα πολλές; Η απάντηση είναι: εξαρτάται.

Αν γράφουμε ποίηση δύο μεταφορές στην ίδια πρόταση δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Στο ποίημα «Οι πέντε δρόμοι και ο άνθρωπος» του Νικηφόρου Βρεττάκου συναντάμε τους παρακάτω στίχους που περιέχουν τρεις μεταφορές.

Το πρόσωπό του, σα να ‘ναι χυμένο τσιμέντο

δεμένο με σίδερο, θυμίζει γωνία που ξέφτισε ή λαμαρίνα

σε φθαρμένο καράβι.

Αν το παραπάνω απόσπασμα ήταν από πεζογράφημα, κάτι τέτοιο θα ήταν μάλλον υπερβολικό και σίγουρα δεν θα μπορούσε να επαναληφθεί πολλές φορές στο ίδιο κείμενο.

Ανεξάρτητα όμως από τη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται οι μεταφορές, εκείνο που είναι εξίσου σημαντικό είναι να μην αλλοιώνουν την αφήγηση της ιστορίας. Και με αυτό εννοώ να μην μας κάνουν να συνειδητοποιούμε ότι διαβάζουμε ένα κείμενο και ότι ο κόσμος που προσπαθεί να δημιουργήσει ο συγγραφέας του κειμένου είναι φτιαγμένος μόνο στο χαρτί. Αυτό που θέλουμε είναι οι μεταφορές να ταιριάζουν με τη φωνή του αφηγητή, να δένουν με τον χώρο, τον χρόνο της ιστορίας και με την ψυχολογική κατάσταση των ηρώων. Με λίγα λόγια θέλουμε αυτό που διαβάζουμε να είναι πιστευτό.

2. Οι μεταφορές κάνουν προσβάσιμο το απρόσιτο

Οι μεταφορές δεν έχουν διακοσμητικό ρόλο σε ένα κείμενο. Είναι εκεί για να βοηθήσουν την πλοκή, να συμπληρώσουν τους ήρωες και να δώσουν βάθος στην αφήγηση. Όταν επιλέγουμε να χρησιμοποιήσουμε μία μεταφορά επιβραδύνουμε την πλοκή της ιστορίας εστιάζοντας σε ένα κρίσιμο σημείο της. Ταυτόχρονα προετοιμάζουμε τον αναγνώστη (με υποσυνείδητους συνειρμούς) για αυτό που θα ακολουθήσει. Η μεταφορά είναι το αντίστοιχο ενός κοντινού πλάνου στον κινηματογράφου. Φανταστείτε μία ταινία διάσπαρτη με κοντινά πλάνα σε τυχαίες σκηνές της. Πόσο εύκολο θα ήταν να την παρακολουθήσουμε; Το ίδιο ισχύει και για ένα κείμενο.

3. Οι μεταφορές μετατρέπουν το καθημερινό σε κάτι ασυνήθιστο

Γύρω μας συμβαίνουν καθημερινά τα πιο αξιοπρόσεκτα πράγματα, ωστόσο, τα περισσότερα από αυτά περνάνε απαρατήρητα. Η καθημερινή επανάληψη αφαιρεί από την αντίληψή μας οτιδήποτε δεν είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας. Αυτό που μένει είναι ένας μέσος όρος, ένα συμπύκνωμα εμπειριών στο οποίο ανατρέχουμε μέσα μας καθημερινά.

Ένας από τους στόχους της συγγραφής είναι να διατηρήσει τον κόσμο μας ρευστό και ανοιχτό στα εξωτερικά ερεθίσματα, αναδεικνύοντας τις λεπτομέρειες που διαφορετικά θα χάναμε καθημερινά. Και ο ρόλος της μεταφοράς στον παραπάνω στόχο είναι σημαντικός.

Για τον Φρίντριχ Νίτσε οι ανθρώπινες γλώσσες είναι ένα σύνολο μεταφορικών σχημάτων λόγου που έχουν χάσει την αρχική τους σημασία και μετατράπηκαν σε αυτό που πλέον χαρακτηρίζουμε «κυριολεξία». Αυτό που πετυχαίνουμε με τις μεταφορές είναι να «ξεχάσουμε» την κυριολεκτική χρήση της γλώσσας και να «θυμηθούμε» και πάλι την αρχική της χρήση: εκείνη που εγείρει συναισθήματα και εμπλέκει όλες μας τις αισθήσεις. Οι μεταφορές λοιπόν μετατρέπουν το καθημερινό σε κάτι ασυνήθιστο.

4. Οι μεταφορές πρέπει να είναι καινούργιες

Η γλώσσα είναι ένα δυναμικό σύνολο που αλλάζει συνεχώς. Μια μεταφορά που σήμερα λειτουργεί αποτελεσματικά, όταν χρησιμοποιείται συχνά, μετατρέπεται σε μία κλισέ έκφραση που χάνει την εικονοπλαστική της δύναμης. Μεταφορές όπως «χρυσή καρδιά», «ήσυχος σαν αρνάκι», «ελαφρύς σαν πούπουλο», κλπ. είναι τόσο κοινές που δεν προσθέτουν κάτι στο στα κείμενά μας. Αντιθέτως, μας ωθούν σε έναν μηχανικό τρόπο σκέψης, που είναι ό,τι ακριβώς προσπαθούμε να αποφύγουμε όταν χρησιμοποιήσουμε μεταφορές. Θέλουμε λοιπόν οι μεταφορές που χρησιμοποιούμε να είναι όσο γίνεται πιο καινούργιες, φρέσκες, άφθαρτες.

Για να επινοήσουμε καινούργιες μεταφορές, θα χρειαστεί να στραφούμε στον κόσμο των εικόνων που όλοι έχουμε μέσα μας και να τον συνδέσουμε με ό,τι βλέπουμε γύρω μας. Και αυτό χρειάζεται εξάσκηση, που μπορεί να πάρει τη μορφή ενός παιχνιδιού με τον εαυτό μας. Οτιδήποτε συναντάμε γύρω μας καθημερινά και μας κινεί το ενδιαφέρον, μπορεί να γίνει μία ημιτελής πρόταση που θα συμπληρώσουμε με μία μεταφορά. Ένας γέρος με ρυτιδιασμένο πρόσωπο… σαν λιωμένο κερί, ένα γκράφιτι σε ένα εγκαταλειμμένο κτίριο… σαν τατουάζ στο σώμα ενός ναρκομανή κ.ο.κ. Αφήστε τις εικόνες να έρθουν και όταν έρθουν, επιμείνετε. Συνεχίστε να αλιεύετε στη θάλασσα που έχετε μέσα σας.

[1] Στο άρθρο αυτό δεν κάνω διάκριση ανάμεσα σε μεταφορές και παρομοιώσεις. Για λόγους απλότητας θα αναφερθώ και στα δύο σχήματα λόγου με τον όρο μεταφορά.

Δημήτρης Βουκάντσης

Όταν πεθαίνει ένα παιδί

Τόλης Νικηφόρου

Προσωπική ιστοσελίδα του ποιητή 

Με μία πρώτη ανάγνωση κατανοούμε ότι το ποίημα αναφέρεται στα παιδιά του τρίτου κόσμου, τα οποία αργοπεθαίνουν λόγω της αβιταμίνωσης που κυριαρχεί στις περιοχές τους. Κάτι τέτοιο προβάλλουν τα στατιστικά δελτία και οι κάθε λογής διανοούμενοι τονίζοντας κυρίως το στατιστικό κομμάτι της είδησης και μιλώντας απρόσωπα και εξωραϊσμένα. Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόβλημα είναι η αβιταμίνωση, μία αρρώστια που ταλανίζει τις υποβαθμισμένες τριτοκοσμικές κοινωνίες, εξαφανίζει κάθε ελπίδα, ισοπεδώνει την προσωπικότητα του ανθρώπου  και αφανίζει ολόκληρες γενιές ανθρώπων. Έτσι, ο αναγνώστης λυπάται γι' αυτήν την κατάσταση, αλλά δε μπορεί να κάνει τίποτα όταν πρόκειται για μία κατάσταση που δεν αλλάζει,για το ίδιο το πεπρωμένο. Πώς όμως μπορούμε να μιλάμε για πεπρωμένο ολόκληρων λαών; Και ποιος τελικά ορίζει αυτό το πεπρωμένο; Με μια δεύτερη λοιπόν ανάγνωση, συνειδητοποιούμε ότι το ύφος του ποιητή στην πρώτη στροφή είναι επικριτικό, ειρωνικό, σαρκαστικό απέναντι σε μια κοινωνία που συγκαλύπτει καταστάσεις, διαμορφώνει γνώμες, παραμορφώνει την αλήθεια, διαστρεβλώνει την πραγματικότητα, ετεροκατευθύνει, χειραγωγεί βάναυσα και τελικά περνά λαθεμένα μηνύματα. Αυτή είναι η κοινωνία των μέσων μαζικής ενημέρωσης και των δήθεν διανοούμενων που έχοντας δύναμη στα χέρια τους καθιστούν τον απλό πολίτη έρμαιο στις αδηφάγες και παραπλανητικές διαθέσεις τους. Αυτή λοιπόν η κοινωνία αποφεύγει να αφυπνίσει συνειδήσεις και αποκρύπτει ότι πίσω από την άσχημη κατάσταση που βιώνουν οι λαοί των τριτοκοσμικών χωρών και πίσω από την αβιταμίνωση λανθάνει η πλεονεξία, οι αρπακτικές διαθέσεις και η βάναυση αδηφαγία των αναπτυγμένων δήθεν πολιτισμένων δυτικών κρατών που με τη μάσκα του σωτήρα λαών εκματαλλεύονται τον ορυκτό πλούτο και τις δυνατότητες των υποανάπτυκτων χωρών δίνοντάς τους ως αντάλλαγμα το απόλυτο τίποτα. 
« Λέξη χωρίς εικόνα»: Oι ασαφείς και αόριστες λέξεις δεν αρκούν για να συλλάβουμε την ουσία του προβλήματος.

Eρωτήσεις του σχολικού βιβλίου 

 1. Ποιο ρόλο έχει η πρώτη στροφή και πώς διαφοροποιείται από το υπόλοιπο ποίημα; 

Η πρώτη στροφή αποτελεί ένα κοινωνικό μανιφέστο κατά των ισχυρών και ηγετικών μορφών του δυτικού κόσμου, που προωθούν την κοινωνική ανισότητα, αλλά και κατά της υποκριτικής στάσης των ανθρώπων εκείνων που διαλαλούν λεκτικά τη λύπη τους για τη λιμοκτονία των τριτοκοσμικών κρατών ή επιλέγουν την αποστασιοποίησή τους από το φαινόμενο αυτό. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ποιητής στη στροφή αυτή είναι ανάλογη του προσποιητού οίκτου, της αποποίησης ευθυνών αλλά και της παραγνώρισης του πραγματικού μεγέθους του προβλήματος με το χαρακτηρισμό του με απρόσωπους επιστημονικούς όρους («αβιταμίνωση», «η πείνα εξωραϊσμένη απροσωποποιημένη», «διανοητής»). Αντίθετα, στο υπόλοιπο ποίημα ακολουθεί πρώτα ο ρεαλισμός, όταν δίνεται η πλήρης αληθινή εικόνα της λιμοκτονίας μικρών παιδιών, και στη συνέχεια ο λυρισμός, για να αποδοθεί ο θρήνος και ο αποτροπιασμός που πρέπει να καταλαμβάνει κάθε πραγματικό άνθρωπο για το θάνατο των αθώων αυτών πλασμάτων από ασιτία στην εποχή της απόλυτης τεχνολογικής εξέλιξης. 

2. Τι εννοεί ο ποιητής με το στίχο «λέξη χωρίς εικόνα»; 

Ερευνήστε αν συναντάμε στο ποίημα εικόνες που παραπέμπουν σε πραγματικές καταστάσεις.

 Ο στίχος «λέξη χωρίς εικόνα» κάνει σαφέστερη την καυστική διάθεση του ποιητή ενάντια στη λόγια υποκρισία απέναντι στο φαινόμενο της λιμοκτονίας στον Τρίτο Κόσμο. Η λέξη «πείνα» δεν υιοθετείται στο λεξιλόγιο των επιστημόνων ή των κάθε φύσης διανοητών που απλώς σχολιάζουν το θλιβερό φαινόμενο σε αυτές τις χώρες εξωραΐζοντάς το με δόκιμες λέξεις όπως «αβιταμίνωση», η οποία δεν πλησιάζει στο παραμικρό τη ρεαλιστική εικόνα του θανάτου ενός παιδιού από ασιτία όπως παρουσιάζεται στη δεύτερη στροφή του ποιήματος. Η σκληρή εικόνα που δίνεται στη δεύτερη στροφή είναι ολότελα πραγματική και θορυβεί όσους προσπαθούν να ωραιοποιήσουν λεκτικά τη μάστιγα της ασιτίας και να αποποιηθούν την κοινωνική τους ευθύνη σε σχέση με αυτή. Το αποστεωμένο παιδί με το χαρακτηριστικό τυμπανισμό που προκαλεί η παρατεταμένη έλλειψη σίτισης καθώς και η αναφορά της τρομακτικής συχνότητας των θανάτων αυτών έρχονται να στηλιτεύσουν την αδιαφορία των ανθρώπων που απλώς γυρίζουν την πλάτη στα τριτοκοσμικά κράτη που δεινοπαθούν. Η ειρωνεία είναι εμφανής κυρίως στον στίχο «σε χώρες που ονομάζονται εξωτικές», ο οποίος αποτελεί έμμεση κατηγορία προς τα άτομα εκείνα που δείχνουν μόνο τουριστικό ενδιαφέρον για τις πάσχουσες από πείνα χώρες.

 3. Ποιες αντιδράσεις προκαλεί ο θάνατος ενός παιδιού; Ποιους εκφραστικούς τρόπους χρησιμοποιεί ο ποιητής για να δηλώσει τις συνέπειες αυτού του συμβάντος; 
Ο θάνατος κάθε μικρού παιδιού προκαλεί, σύμφωνα με τον ποιητή, το θρήνο της φύσης, την αναστάτωση «των αρχαίων νεκρών» και του ουρανού, τη θλίψη και τον ηθικό αποτροπιασμό των ανθρώπων που ζουν στον εικοστό πρώτο αιώνα, στην εποχή της υλικοτεχνικά προηγμένης εποχής μας. Τις συνέπειες του τραγικού αυτού συμβάντος επιλέγει να εκφράσει ο ποιητής με τολμηρές και μακάβριες μεταφορές και προσωποποιήσεις, επιστρατεύοντας σε αυτές τις ζοφερές εικόνες του βαθύτατου σκοταδιού, του συννεφιασμένου ουρανού, της νεκρής φύσης, των κουφαριών των αρχαίων ένδοξων προγόνων, του ανταριασμένου ανέμου που επιτίθεται στο έδαφος που καλύπτει τα κορμάκια των αθώων πλασμάτων που χάνονται τόσο άδικα, των λέξεων και των φωνών των ανθρώπων που χάνονται στο πένθος για τη συντριβή του μέλλοντος, που είναι τα ίδια τα παιδιά

Μαρτυρία του ποιητή  για το πως έγραψε το ποίημα
Με συγκινεί η παιδική αθωότητα. Με συναρπάζει και με γοητεύει, με εμπνέει. Γι' αυτό και έχω γράψει πολλά ποιήματα για τα παιδιά. Πάντα με την απορία να αιωρείται στο μυαλό μου, αν πράγματι ήταν δική μου η πρωτοβουλία ή αν τα ίδια τα ποιήματα είχαν τελικά αποφασίσει να αναδυθούν στο φως από τον  μυστικό τους κόσμο, αν τα ποιήματα είχαν επιλέξει τον χρόνο για να γεννηθούν.

Έγραφα λοιπόν στο ποίημά μου «Ένας ξένος από παλιά στο σπίτι μας»:


«το ποίημα επιλέγει τον δικό του χρόνο για να γεννηθεί/ είναι ένας ξένος που κατοικεί από παλιά στο σπίτι μας/ κυκλοφορεί στο υπόγειο/ και λούζεται με φως στο υπερώο/ διαβάζει ένα ένα τα χειρόγραφά μας/ αποκρυπτογραφεί τις μυστικές φωνές/ που ταξιδεύουν μέσα μας./ και πίνει για να μεγαλώσει/γιαυτό και είναι πάντα μεθυσμένο./ το ποίημα επιλέγει τον δικό του χρόνο για να γεννηθεί/ όπως πριν από μας επέλεξε/ αυτό το σπίτι για να κατοικήσει» 

Η εμπειρία μου με το ποίημα «¨Οταν πεθαίνει ένα παιδί, 1,  είναι χαρακτηρισιτκή. Να λοιπόν πώς εκείνο αποφάσισε να γεννηθεί.

Ήταν το καλοκαίρι του 1983. Είχαμε νοικιάσει ένα μικρό διαμέρισμα σε μια μεγάλη οικοδομή κοντά στη θάλασσα στην Άφυτο, το αγαπημενο μας χωριό της Χαλκιδικής. Στο διπλανό διαμέρισμα έμεναν οι στενοί μας φίλοι Βύρων και Κική με τη κορούλα τους, τη βαφτισιμιά μου Ελένη. Η Ελένη ήταν τότε τεσσάρων ετών, ο δικός μας Νίκος τρεισήμισι.

Οι μέρες περνούσαν με μπάνιο, ηλιοθεραπεία και φαγητό στο ταβερνάκι της αμμουδιάς λίγο πιο κάτω. Και βέβαια με τις αναπόφευκτες πολιτικές και άλλες συζητήσεις. Ένα πρωί μετά το μπάνιο, καθόμουν σε μια πλαστική πολυθρόνα στη σκιά και παρακολουθούσα τον Νίκο και την Ελένη να παίζουν στο χαμηλό κουρεμένο γρασίδι της αυλής. Ήταν μια εικόνα γαλήνης ομορφιάς και αθωότητας.  Και τότε ξαφνικά, σαν από το τίποτα, μέσα σ' αυτό το ειδυλλιακό περιβάλλον, μου ήρθε στον νου η εικόνα των παιδιών του τρίτου κόσμου και η παρόρμηση να εκφράσω όσα με πλημμύρισαν εκείνη τη στιγμή. Ήταν κάτι σαν λάμψη, σαν ακαταμάχητη ανάγκη και απαράβατη εντολή.  Έγραψα λοιπόν επιτόπου το ποίημα Όταν πεθαίνει ένα παίδί, 1 με τις εικόνες και τις λέξεις να ρέουν κρουνηδόν στο μυαλό μου, το ποίημα να βγαίνει ολοκληρωμένο και να χρειάζεται ελάχιστη επεξεργασία αργότερα.

Φύλλο εργασίας
1.Πώς παρουσιάζει ο ποιητής τη στάση των ευημερούντων λαών και ατόμων      απέναντι στο πρόβλημα και με ποια διάθεση;

................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

2.α. Να εντοπίσετε μια μεταφορά που χρησιμοποιεί ο ποιητής, για να δείξει αυτά που συμβαίνουν όταν πεθαίνει ένα παιδί.

...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

2.β. Τι έχετε να παρατηρήσετε για τη στιχουργία του ποιήματος;

.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

3. Στο ποίημα επαναλαμβάνεται μια φράση. Ποια είναι αυτή και τι επιδιώκει να πετύχει ο ποιητής;

......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

4. Να διαβάσετε το παρακάτω απόσπασμα και να βρείτε κοινά στοιχεία με το εξεταζόμενο ποίημα.

Μεγάλη Παρασκευή βράδυ. Σε μια άκρη της πλατείας ένα πιτσιρίκι σε μια από τις κεντρικές εκκλησίες της Αθήνας, ένα πιτσιρίκι, μια μπουκίτσα άνθρωπος, έχει στήσει υπαίθριο μαγαζί. Πουλάει κεράκια. Δεν είναι το κανονικό παιδί τ’ αγοράκι των εφτά χρόνων, όπως τ’ άκουσες να προσδιορίζει αυτό την ηλικία του    στην περαστική κυρία που το ρώτησε παραξενεμένη. Ένα κεφαλάκι χωμένο σαν περίτρομο ανάμεσα στους στενούς ώμους, δύο ποδαράκια λιωμένα, σκελετωμένα, μια ματιά υποταγμένη, άφεγγη, δειλιασμένη, που θέλει όμως να ζήσει, να μη σβήσει και πεταρίζει γύρω ανήσυχη.

        Στο αέρα χαμοπετούσε η Μεγάλη Παρασκευή, τ’ αρώματά της κρυφής άνοιξης, το πάθος του Λυτρωτή. Οι άνθρωποι ένιωθαν μια αόριστη διάθεση αγαθοεργίας. Την ανάγκη να δειχτούν καλύτεροι, να γίνουν καλύτεροι. Κάτι τέτοιες βραδιές, τα ηθικά παραγγέλματα κυκλοφορούν στον αέρα, τ΄αναπνέεις θέλοντας και μη. Τέτοια και η διάθεση των περαστικών που στάθηκαν γύρω από το αδικημένο παιδάκι, το συμπόνεσαν, το μικροσυνέτρεξαν. Και σκόρπισαν. Τα μάτια τους, καθώς έφευγαν τα έβλεπες πώς κιόλας είχαν αρχίσει να ξεχνάνε. Ο νους τους γύριζε αλλού.

.........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

5 Στο ποίημα «Όταν πεθαίνει ένα παιδί» ο θάνατος ενός παιδιού από πείνα παρουσιάζεται ως ένα γεγονός οδυνηρό και συνταρακτικό. Με ποιες φράσεις και σχήματα λόγου αποδίδεται αυτό; Φράσεις                                                                                                              Σχήματα λόγου